Τι είναι η Γραμμική Β
Η Γραμμική Β είναι ένα σύστημα γραφής που χρησιμοποιήθηκε για την καταγραφή της μυκηναϊκής ελληνικής. Τα σωζόμενα κείμενα είναι χαραγμένα κυρίως σε πήλινες πινακίδες και προσφέρουν άμεσες πληροφορίες για τη γλώσσα της εποχής. Για να διαβαστούν, χρειάζεται να ληφθεί υπόψη ότι τα σημεία δεν αντιστοιχούν ένα προς ένα στα γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου. Η λειτουργία του συλλαβαρίου και οι συμβάσεις ορθογραφίας επηρεάζουν τόσο τη μεταγραφή όσο και την αναγνώριση των λέξεων.
Μια συλλαβική γραφή
Η Γραμμική Β είναι συλλαβική γραφή: τα περισσότερα σημεία αποδίδουν μία συλλαβή, συνήθως συνδυασμό συμφώνου και φωνήεντος, όπως σύμφωνο μαζί με α, ε, ι, ο ή υ. Υπάρχουν επίσης σημεία για φωνήεντα, ιδεογράμματα που δηλώνουν αντικείμενα ή κατηγορίες αγαθών και αριθμητικά σύμβολα. Το συλλαβάριο περιλαμβάνει περίπου 90 συλλαβικά σημεία, ενώ το αριθμητικό σύστημα είναι δεκαδικό: διαφορετικά σύμβολα δηλώνουν μονάδες, δεκάδες, εκατοντάδες και χιλιάδες.
Οι περισσότερες σημάνσεις αντιστοιχούν σε ανοικτές συλλαβές, δηλαδή σε συλλαβές που τελειώνουν σε φωνήεν. Τα τελικά σύμφωνα παραλείπονται και πολλά συμφωνικά συμπλέγματα αποδίδονται χωρίς όλα τα σύμφωνα τους. Έτσι, η γραφή καταγράφει τη δομή της λέξης με τρόπο που δεν ταυτίζεται με τη μεταγενέστερη ελληνική ορθογραφία.
| Μεταγραφή | Νεότερη ελληνική μορφή | Τι δείχνει η γραφή |
|---|---|---|
| ko-no-so | Κνωσός | Το σύμπλεγμα στην αρχή της λέξης αποδίδεται με διαδοχικές συλλαβές. |
| pa-i-to | Φαιστός | Το φωνηεντικό σύνολο και το σύμπλεγμα στο τέλος δεν γράφονται όπως στο αλφάβητο. |
| po-me | ποιμήν | Το τελικό σύμφωνο δεν σημειώνεται. |
| ti-ri-po | τρίπους | Το σύμπλεγμα συμφώνων αποδίδεται με συλλαβικά σημεία και το τελικό σύμφωνο παραλείπεται. |
| -qe | τε | Το σημείο αποδίδει συλλαβή που λειτουργεί ως σύνδεσμος. |
Οι μορφές του πίνακα είναι συμβατικές μεταγραφές των σημείων και όχι κατά γράμμα αντιστοιχίσεις με ελληνικά γράμματα. Για παράδειγμα, η ανάγνωση της λέξης πίσω από το ko-no-so απαιτεί να ανασυντεθεί το αρχικό σύμπλεγμα, ενώ στο pa-i-to πρέπει να ληφθούν υπόψη τόσο η απόδοση του φωνηεντικού συνόλου όσο και η παράλειψη συμφώνου.
Η Γραμμική Β αρχαία γραφή απαιτεί, επομένως, να διακρίνεται η καταγραφή των συλλαβών από την πλήρη φωνολογική μορφή της λέξης. Αυτή η διάκριση εξηγεί γιατί οι μεταγραφές είναι χρήσιμες για την ανάγνωση, αλλά δεν αποτελούν απλή αντικατάσταση κάθε σημείου από ένα γράμμα.
Η μυκηναϊκή ελληνική
Οι πινακίδες της Γραμμικής Β χρονολογούνται στον 14ο–13ο αιώνα π.Χ. και καταγράφουν μια πρώιμη μορφή της ελληνικής γλώσσας. Η μυκηναϊκή διατηρούσε φθόγγους που αργότερα χάθηκαν ή μεταβλήθηκαν, όπως το δίγαμμα, δηλαδή τον φθόγγο /w/. Διαθέτει επίσης χειλοϋπερωικά σύμφωνα: αρθρώνονταν με τα χείλη και το πίσω μέρος της γλώσσας, ενώ οι μεταγενέστερες ελληνικές διάλεκτοι τα εξέλιξαν σε διαφορετικούς φθόγγους ανάλογα με το περιβάλλον τους.
Η συλλαβική ορθογραφία δεν μπορούσε να αποδώσει με ακρίβεια κάθε στοιχείο της γλώσσας. Τα τελικά σύμφωνα συνήθως δεν σημειώνονταν, ενώ σε πολλά συμπλέγματα ένα σύμφωνο παραλειπόταν ή το σύμπλεγμα αναλυόταν σε χωριστές συλλαβές. Επιπλέον, τα σύμφωνα λ και ρ μοιράζονταν κοινή σειρά σημείων. Κατά συνέπεια, ο αναγνώστης δεν μπορεί να θεωρεί κάθε μεταγραφή πλήρη φωνητική αποτύπωση· χρειάζεται να εξετάζει τη γραμματική και το λεξιλόγιο για να ανασυνθέτει τη λέξη.
Οι καταγραφές αποτυπώνουν και ονόματα θεοτήτων, τα οποία αναγνωρίζονται μέσα από τις μεταγραμμένες μορφές τους. Τα di-wo, e-ra, po-se-da-o και di-wo-nu-so αντιστοιχίζονται στα ονόματα του Δία, της Ήρας, του Ποσειδώνα και του Διονύσου. Οι μορφές αυτές δείχνουν ότι η ονοματολογία των θεοτήτων μαρτυρείται ήδη στις πινακίδες, χωρίς η ορθογραφία τους να είναι ίδια με εκείνη των μεταγενέστερων ελληνικών κειμένων.
Η διάκριση κοινωνικών τίτλων δείχνει επίσης πώς η ίδια λέξη μπορεί να αλλάξει σημασία με τον χρόνο. Το wa-na-ka αντιστοιχεί στον ϝάνακτα, τίτλο του ηγεμόνα, ενώ το qa-si-re-u δηλώνει αξιωματούχο ή τοπικό αρχηγό· η μεταγενέστερη μορφή βασιλεύς απέκτησε την έννοια του βασιλιά. Η Γραμμική Β αποτελεί, συνεπώς, το αρχαιότερο άμεσο γραπτό τεκμήριο της ελληνικής γλώσσας, μολονότι οι ορθογραφικές συμβάσεις της κάνουν την ανάγνωση λιγότερο διαφανή από μια αλφαβητική γραφή.
Πού βρέθηκαν οι πινακίδες
Οι πινακίδες της Γραμμικής Β έχουν εντοπιστεί σε σημαντικά ανακτορικά κέντρα της Κρήτης και της ηπειρωτικής Ελλάδας. Η κατανομή τους συνδέεται με χώρους όπου λειτουργούσαν διοικητικές υπηρεσίες και τηρούνταν καταγραφές για ανθρώπους, αγαθά και υποχρεώσεις. Οι πήλινες πινακίδες δεν ψήνονταν σκόπιμα: οι πυρκαγιές που κατέστρεψαν τα ανάκτορα τις έψησαν και συνέβαλαν στη διατήρησή τους. Το περιεχόμενό τους είναι διοικητικό, όχι λογοτεχνικό· δεν περιλαμβάνουν επιστολές ή ιστορικές αφηγήσεις. Τα σημαντικότερα σύνολα προέρχονται από την Κνωσό και την Πύλο, ενώ ευρήματα έχουν καταγραφεί επίσης στη Θήβα, στις Μυκήνες, στην Τίρυνθα και στα Χανιά.
Κνωσός
Το 1900 ο Βρετανός αρχαιολόγος Άρθουρ Έβανς άρχισε τις ανασκαφές στην Κνωσό και έφερε στο φως πήλινες πινακίδες με διαφορετικά συστήματα γραφής. Για να διακρίνει τα δύο γραμμικά συστήματα που μελετούσε, καθιέρωσε τις ονομασίες Γραμμική Α και Γραμμική Β. Οι όροι περιγράφουν τη μορφή των σημείων και όχι το περιεχόμενο των κειμένων. Η διάκριση αυτή επέτρεψε στους ερευνητές να ταξινομούν τα ευρήματα της Κνωσού και να τα συγκρίνουν με πινακίδες από άλλες θέσεις.
Οι πινακίδες της Γραμμικής Β συνδέονται με το ανακτορικό διοικητικό αρχείο της Κνωσού. Οι καταγραφές οργανώνουν πληροφορίες για πρόσωπα και ομάδες εργασίας, αποθέματα πρώτων υλών, προϊόντα και διανομές. Συχνά οι σύντομες εγγραφές συνδυάζουν συλλαβικά σημεία με ιδεογράμματα, τα οποία βοηθούν να αναγνωριστεί η κατηγορία ενός αγαθού. Έτσι, μια σειρά από εγγραφές μπορούσε να καταγράφει ποσότητες μαλλιού ή υφασμάτων χωρίς να αφηγείται γεγονότα με τη μορφή συνεχούς κειμένου.
Η Γραμμική Β ιστορία στην Κνωσό είναι άμεσα δεμένη με την ανασκαφική εργασία του Έβανς και την ταξινόμηση των πινακίδων που ακολούθησε. Οι πλάκες ήταν αρχικά άψητες και σχετικά εύθραυστες. Όταν πυρκαγιές κατέστρεψαν το ανάκτορο, η θερμότητα τις έψησε και τις σκλήρυνε, αντί να τις αφήσει να διαλυθούν ως νωπός πηλός. Η τυχαία αυτή διαδικασία εξηγεί γιατί διοικητικές σημειώσεις, που δεν προορίζονταν απαραίτητα για μακρόχρονη φύλαξη, έφτασαν ως τις μέρες μας.
Τύποι εγγραφών
Οι εγγραφές της Κνωσού αποτυπώνουν επιμέρους λειτουργίες της ανακτορικής οικονομίας. Οι βασικές κατηγορίες περιλαμβάνουν:
- Πρόσωπα και ομάδες εργασίας, καταχωρισμένα σε διοικητικές καταστάσεις που συνδέουν εργαζομένους με συγκεκριμένες υπηρεσίες ή υποχρεώσεις.
- Πρόβατα και μαλλί, με καταγραφές που παρακολουθούν ζώα, ποσότητες πρώτης ύλης και τη διαχείρισή τους από το ανάκτορο.
- Υφάσματα, αποτυπωμένα ως προϊόντα ή αποθέματα, ώστε η διοίκηση να ελέγχει την παραγωγή και την κατανομή τους.
- Χαλκός, καταχωρισμένος ως πολύτιμη πρώτη ύλη ή υλικό για εργασίες, με αναφορές σε ποσότητες και παραλήπτες.
- Άρματα και εξαρτήματα, που καταγράφονται ως εξοπλισμός και εντάσσονται στην οργανωμένη ανακτορική διαχείριση.
- Αφιερώματα προς θεότητες, σημειωμένα ως προσφορές και συνδεδεμένα με συγκεκριμένα πρόσωπα ή ιερούς αποδέκτες.
Οι κατηγορίες αυτές δείχνουν πώς οι πινακίδες λειτουργούσαν ως πρακτικά λογιστικά βοηθήματα για την παρακολούθηση ανθρώπων, υλικών και αγαθών.
Πύλος
Το 1939 ο Αμερικανός αρχαιολόγος Κάρλ Μπλέγκεν ανακάλυψε πινακίδες της Γραμμικής Β στο Ανάκτορο του Νέστορα, κοντά στη σημερινή Πύλο. Η εύρεση έγινε κατά τις ανασκαφές στον λόφο του Άνω Εγκλιανού, όπου αποκαλύφθηκε ένα εκτεταμένο ανακτορικό συγκρότημα. Οι πινακίδες συνδέονταν με τους χώρους της διοίκησης και διατηρούσαν καταγραφές που είχαν δημιουργηθεί για τις καθημερινές ανάγκες του ανακτόρου.
Το αρχείο της Πύλου περιλαμβάνει διοικητικές εγγραφές για την οργάνωση της εργασίας και τη διαχείριση πόρων. Οι γραφείς σημείωναν πρόσωπα ή ομάδες, αγαθά και ποσότητες, ενώ οι σύντομες καταχωρίσεις μπορούσαν να οργανώνονται σε σειρές ανάλογα με το θέμα τους. Η χρήση συλλαβικών σημείων μαζί με ιδεογράμματα διευκόλυνε την αναγνώριση κατηγοριών, όπως προϊόντα ή εξοπλισμός. Πρόκειται για πρακτικά αρχεία της ανακτορικής διοίκησης και όχι για κείμενα που γράφτηκαν με σκοπό να διαβαστούν ως αφήγηση.
Οι πληροφορίες της Πύλου φωτίζουν ένα σύστημα στο οποίο η καταγραφή είχε συγκεκριμένη διοικητική χρήση: να αποτυπώνει ποιος συνδεόταν με μια εργασία, ποιο αγαθό διαχειριζόταν η υπηρεσία και πώς οργανώνονταν οι διαθέσιμοι πόροι. Οι εγγραφές είναι συχνά σύντομες και τυποποιημένες, επομένως η σημασία τους προκύπτει από τον συνδυασμό των σημείων, των ιδεογραμμάτων και της θέσης κάθε καταχώρισης στο αρχείο. Η αρχαιολογική έρευνα για τη Γραμμική Β αξιοποιεί αυτά τα στοιχεία για να ανασυνθέσει τις λειτουργίες του ανακτόρου, χωρίς να μετατρέπει τις λογιστικές σημειώσεις σε προσωπικές ή ιστορικές αφηγήσεις.
Θήβα, Μυκήνες και άλλες θέσεις
Πινακίδες της Γραμμικής Β έχουν βρεθεί και στη Θήβα, στις Μυκήνες, στην Τίρυνθα και στα Χανιά. Στη Θήβα, τα ευρήματα συνδέονται με το ανακτορικό κέντρο της Καδμείας, ενώ στις Μυκήνες και στην Τίρυνθα προέρχονται από χώρους που σχετίζονται με την ανακτορική διοίκηση. Στα Χανιά, οι πινακίδες μαρτυρούν επίσης τη χρήση της γραφής σε διοικητικό περιβάλλον της Κρήτης. Η παρουσία της σε διαφορετικά κέντρα δείχνει ότι η καταγραφή με τη Γραμμική Β δεν περιοριζόταν σε ένα μόνο ανάκτορο.
Οι εγγραφές σε αυτές τις θέσεις είναι κατά βάση πρακτικές καταστάσεις και λογαριασμοί. Αφορούν πρόσωπα και ομάδες εργασίας, πρώτες ύλες, προϊόντα, εξοπλισμό ή προσφορές, ανάλογα με τις ανάγκες κάθε κέντρου. Η μορφή τους δεν είναι ίδια σε κάθε αρχαιολογικό σύνολο: η κατάσταση των ευρημάτων και το πλαίσιο εύρεσης επηρεάζουν το πόσο ολοκληρωμένη μπορεί να είναι η ανάγνωση. Ωστόσο, τα σύντομα κείμενα και τα ιδεογράμματα προσφέρουν ενδείξεις για το είδος των αγαθών και των διοικητικών πράξεων που καταγράφονταν.
Σε όλες αυτές τις θέσεις, οι πινακίδες ήταν άψητες πλάκες από πηλό και δεν είχαν κατασκευαστεί ως μόνιμα έγγραφα. Η καταστροφή ανακτορικών κτιρίων από πυρκαγιά τις έψησε, κάνοντάς τες ανθεκτικότερες από τον άψητο πηλό και επιτρέποντας τη διατήρησή τους μέσα στα αρχαιολογικά στρώματα. Έτσι εξηγείται η φαινομενική αντίφαση ότι διοικητικές σημειώσεις σύντομης χρήσης αποτελούν σήμερα βασικά τεκμήρια για τη λειτουργία των μυκηναϊκών κέντρων.
Η αποκρυπτογράφηση
Η αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β στηρίχθηκε σε σταδιακή ανάλυση των επαναλαμβανόμενων σημείων και όχι σε μια μεμονωμένη εικασία. Η εργασία της Άλις Κόμπερ έδειξε ότι ορισμένες ομάδες σημείων λειτουργούσαν ως κλιτικές καταλήξεις. Ο Μάικλ Βέντρις αξιοποίησε αυτές τις παρατηρήσεις για να οργανώσει τις πιθανές αξίες των συλλαβικών σημείων και να ελέγξει αν οι προτεινόμενες αναγνώσεις αντιστοιχούσαν σε ελληνικές λέξεις. Η πινακίδα Τa 641 από την Πύλο έδωσε ένα απτό έλεγχο των αναγνώσεων σε επιγραφές που συνόδευαν αντικείμενα.
Η Alice Kober και οι πρώτες ενδείξεις
Η Αμερικανίδα κλασική φιλόλογος Άλις Κόμπερ μελέτησε συστηματικά τις πινακίδες της Γραμμικής Β κατά τη δεκαετία του 1940, όταν το σύστημα γραφής παρέμενε αδιάβαστο. Αντί να αποδώσει αυθαίρετα ήχους στα σημεία, συνέκρινε επαναλαμβανόμενες ακολουθίες και εξέτασε τις θέσεις τους μέσα στις λέξεις.
Η σημαντικότερη ένδειξή της ήταν ότι ορισμένες λέξεις εμφάνιζαν μεταβολές στο τέλος τους, ενώ το αρχικό τους μέρος παρέμενε σταθερό. Οι εναλλαγές αυτές θύμιζαν κλιτικές καταλήξεις: μπορούσαν να δηλώνουν γραμματικές διαφορές, όπως πτώση ή αριθμό, χωρίς να αλλάζει η βασική λέξη. Η παρατήρηση υποδείκνυε ότι η Γραμμική Β κατέγραφε γλώσσα με μορφολογικές σχέσεις, όχι απλώς μεμονωμένα σύμβολα ή εικόνες.
Η Κόμπερ δεν αποκρυπτογράφησε τη γραφή ούτε ταύτισε τη γλώσσα της με την ελληνική. Δημιούργησε, όμως, ένα αυστηρό πλαίσιο σύγκρισης: οι πιθανές αναγνώσεις έπρεπε να εξηγούν με συνέπεια τις επαναλαμβανόμενες καταλήξεις. Πέθανε το 1950, πριν γίνει γνωστή η λύση του Βέντρις, και η συμβολή της θεωρείται κρίσιμη επειδή περιόρισε τις υποθέσεις που μπορούσαν να σταθούν.
Ο Michael Ventris και ο John Chadwick
Ο Μάικλ Βέντρις μετέτρεψε τις παρατηρήσεις για τις καταλήξεις σε οργανωμένη μέθοδο ανάγνωσης. Η συνεργασία του με τον κλασικό φιλόλογο Τζον Τσάντγουικ έλεγξε αν οι προτεινόμενες αξίες των σημείων μπορούσαν να εξηγήσουν πραγματικά κείμενα και όχι μόνο μεμονωμένες λέξεις.
- Αρχικά, οι ερευνητές συνέκριναν λέξεις που εμφανίζονταν σε περισσότερες από μία πινακίδες. Οι σταθερές αρχικές ακολουθίες και οι μεταβαλλόμενες καταλήξεις αποτέλεσαν ενδείξεις για γραμματικά πρότυπα.
- Ο Βέντρις οργάνωσε τις πιθανές αξίες σε πλέγμα συμφώνων και φωνηέντων. Κάθε συλλαβικό σημείο εξεταζόταν ως συνδυασμός, ώστε οι σχέσεις μεταξύ σημείων να ελέγχονται συστηματικά.
- Το πλέγμα δεν έδινε αυτομάτως τη λύση. Οι υποψήφιες αξίες έπρεπε να παράγουν ακολουθίες που μπορούσαν να συγκριθούν με γνωστές μορφές και να παραμένουν συνεπείς σε διαφορετικές πινακίδες.
- Στη συνέχεια, ο Βέντρις δοκίμασε τις αξίες σε τοπωνύμια που αναμενόταν να εμφανίζονται στα αρχεία. Η αναγνώριση ονομάτων όπως η Κνωσός και η Αμνισός υποστήριξε τις αναγνώσεις, χωρίς να αποτελεί μόνη της απόδειξη.
- Το 1952 ο Βέντρις ανακοίνωσε ότι η γλώσσα των πινακίδων ήταν ελληνική. Το 1953 δημοσίευσε μαζί με τον Τσάντγουικ τη μελέτη «Τεκμήρια για την ελληνική διάλεκτο στα μυκηναϊκά αρχεία».
- Το 1956 οι δύο μελετητές εξέδωσαν τα «Έγγραφα στη μυκηναϊκή ελληνική», με αναλύσεις και μεταγραφές πινακίδων. Ο Βέντρις πέθανε την ίδια χρονιά σε τροχαίο δυστύχημα.
Η αναγνώριση της ελληνικής γλώσσας άλλαξε την κατανόηση των μυκηναϊκών αρχείων: οι πινακίδες μπορούσαν πλέον να διαβαστούν ως διοικητικά κείμενα και να εξεταστούν γλωσσολογικά. Η πρόταση έγινε πειστική επειδή οι αξίες των σημείων λειτουργούσαν σε διαφορετικά κείμενα και μπορούσαν να ελεγχθούν σε νέα ευρήματα.
Η πινακίδα με τους τρίποδες
Η πινακίδα Τa 641 από την Πύλο αποτέλεσε κρίσιμο έλεγχο για την αποκρυπτογράφηση. Βρέθηκε στις ανασκαφές του Καρλ Μπλέγκεν και δημοσιεύθηκε το 1953. Το κείμενό της συνδέει ιδεογράμματα που δηλώνουν αγγεία με συλλαβικές λέξεις, επιτρέποντας να συγκριθούν οι προτεινόμενες αναγνώσεις με τα αντικείμενα που καταγράφονταν.
Ανάμεσα στις λέξεις διαβάστηκαν οι τύποι τι-ρι-πο, τι-ρι-ο-βε, κε-το-ρο-βε και α-νο-βε. Ο πρώτος αντιστοιχεί στη λέξη «τρίπους», ενώ οι επόμενοι περιγράφουν αγγεία με τρία ή τέσσερα αυτιά και αγγεία χωρίς αυτιά. Η συμφωνία ανάμεσα στις συλλαβικές γραφές, στις περιγραφές και στα ιδεογράμματα των σκευών υποστήριξε συγκεκριμένες αξίες για τα σημεία.
Η σημασία της πινακίδας δεν ήταν ότι αποκάλυπτε από μόνη της ολόκληρο το σύστημα. Έδωσε, όμως, ανεξάρτητο έλεγχο σε αναγνώσεις που είχαν προκύψει από συγκρίσεις και τοπωνύμια: λέξεις σχετικές με τους τρίποδες και τα χαρακτηριστικά των αγγείων ταίριαζαν με το περιεχόμενο της καταγραφής. Έτσι, η Τa 641 ενίσχυσε την απόδοση της Γραμμικής Β ως ελληνικής γραφής και έδειξε πώς τα ιδεογράμματα μπορούσαν να επιβεβαιώνουν φωνητικές αναγνώσεις.
Γραμμική Α και Γραμμική Β
Η Γραμμική Α προηγείται χρονικά και χρησιμοποιήθηκε στην Κρήτη περίπου από τον 18ο έως τον 15ο αιώνα π.Χ. Από αυτήν προσαρμόστηκε η Γραμμική Β, ώστε να καταγράφει την ελληνική γλώσσα των μυκηναϊκών ανακτόρων. Οι δύο γραφές μοιράζονται αρκετά παρόμοια σημεία, αλλά η ομοιότητα των συμβόλων δεν σημαίνει ότι αποδίδουν την ίδια γλώσσα. Η Γραμμική Β έχει αποκρυπτογραφηθεί, ενώ η γλώσσα της Γραμμικής Α παραμένει άγνωστη. Η σύγκριση των δύο συστημάτων δείχνει τόσο τη συγγένειά τους ως προς τη μορφή όσο και τα όρια της ερμηνείας των αρχαίων γραφών.
Τι κοινό έχουν
Η Γραμμική Α και η Γραμμική Β είναι γραμμικά συλλαβικά συστήματα που χρησιμοποιήθηκαν στο Αιγαίο κατά την Εποχή του Χαλκού. Η δεύτερη προσαρμόστηκε από την πρώτη, αλλά η σχέση τους δεν σημαίνει ότι οι επιγραφές της Γραμμικής Α διαβάζονται ως ελληνικά.
| Κριτήριο | Γραμμική Α | Γραμμική Β |
|---|---|---|
| Περίοδος | Περίπου 1800–1450 π.Χ., από τον 18ο έως τον 15ο αιώνα π.Χ. | Περίπου 1450–1200 π.Χ., έως την κατάρρευση των μυκηναϊκών ανακτόρων |
| Περιοχή χρήσης | Κυρίως Κρήτη, με παρουσία και σε άλλες θέσεις του Αιγαίου | Κρήτη και ηπειρωτική Ελλάδα, σε ανακτορικά κέντρα της μυκηναϊκής περιόδου |
| Γλώσσα | Άγνωστη γλώσσα, η οποία δεν έχει αναγνωριστεί ως ελληνική | Μυκηναϊκή ελληνική, παλαιότερη καταγεγραμμένη μορφή της ελληνικής |
| Αποκρυπτογράφηση | Δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί· η σημασία των περισσότερων ακολουθιών παραμένει αβέβαιη | Αποκρυπτογραφήθηκε το 1952, επιτρέποντας την ανάγνωση των πινακίδων |
| Σχήμα και αριθμός συλλαβικών σημείων | Περίπου 90 συλλαβικά σημεία έχουν καταγραφεί, μαζί με άλλα σύμβολα | Περίπου 87 συλλαβικά σημεία, καθώς και ιδεογράμματα και αριθμητικά σύμβολα |
| Πιθανές φωνητικές τιμές | Ορισμένες τιμές προτείνονται κατ’ αναλογία με τη Γραμμική Β, χωρίς να έχει επιβεβαιωθεί η ανάγνωση της γλώσσας | Οι συλλαβικές τιμές είναι γνωστές και αποδίδουν συνδυασμούς φωνηέντων και συμφώνων |
Η κοινή μορφή πολλών σημείων εξηγείται από τη σχέση ανάμεσα στα δύο συστήματα: οι γραφείς της Γραμμικής Β αξιοποίησαν και τροποποίησαν σημεία της παλαιότερης γραφής. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα παρόμοια σχήματα επιτρέπουν στους ερευνητές να προτείνουν αντίστοιχες φωνητικές τιμές. Πρόκειται, όμως, για υπόθεση εργασίας και όχι για απόδειξη ότι η Γραμμική Α σημείωνε ελληνικές λέξεις. Η Γραμμική Β προσαρμόστηκε στις ανάγκες της ελληνικής. Επειδή το συλλαβικό της σύστημα δεν αποδίδει με ακρίβεια κάθε σύμπλεγμα συμφώνων ή τελικό σύμφωνο, η γραφή μιας λέξης δεν αντιστοιχεί πάντα γράμμα προς γράμμα στην προφορά της. Αυτό το χαρακτηριστικό αφορά τον τρόπο λειτουργίας της Γραμμικής Β και δεν αρκεί για να αποκαλύψει τη γλώσσα που βρίσκεται πίσω από τα σημεία της Γραμμικής Α.
Γιατί η Γραμμική Α παραμένει άγνωστη
Η Γραμμική Α δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί επειδή δεν γνωρίζουμε τη γλώσσα που καταγράφει. Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν δείχνουν ότι πρόκειται για ελληνικά· η γλώσσα θεωρείται άγνωστη και μη ελληνική. Η αναγνώριση μιας γλώσσας απαιτεί περισσότερα από την ανάγνωση μεμονωμένων σημείων: χρειάζεται να μπορούν να ελεγχθούν συστηματικά οι λέξεις, οι γραμματικές μορφές και το νόημα των επιγραφών. Πολλά σημεία της Γραμμικής Α μοιάζουν οπτικά με σημεία της Γραμμικής Β, ενώ για ορισμένα έχουν προταθεί παρόμοιες φωνητικές τιμές. Η ομοιότητα αυτή είναι χρήσιμη για συγκρίσεις, αλλά δεν αποδεικνύει ότι οι δύο γραφές αποδίδουν την ίδια γλώσσα. Ακόμη κι αν μια τιμή σημείου μεταφερθεί προσωρινά από τη Γραμμική Β στη Γραμμική Α, οι προκύπτουσες ακολουθίες δεν γίνονται αυτομάτως αναγνώσιμες ελληνικές λέξεις. Χωρίς ανεξάρτητη επιβεβαίωση, η φωνητική αντιστοίχιση παραμένει υπόθεση. Η ιστορική συνέχεια του γραπτού υλικού είναι επίσης περιορισμένη. Μετά την καταστροφή των ανακτορικών κέντρων γύρω στο 1200 π.Χ., η χρήση της Γραμμικής Β παύει στην ηπειρωτική Ελλάδα. Το ελληνικό αλφάβητο εμφανίζεται εκεί αρκετούς αιώνες αργότερα, τον 8ο αιώνα π.Χ., χωρίς ενδιάμεση σειρά κειμένων που να γεφυρώνει τα δύο συστήματα. Η διακοπή αυτή στέρησε από τους ερευνητές ένα σταθερό σώμα μεταγενέστερων επιγραφών για σύγκριση. Η Κυπριακή συλλαβική γραφή προσφέρει διαφορετικό ιστορικό παράδειγμα: χρησιμοποιήθηκε στην Κύπρο για την καταγραφή της ελληνικής έως περίπου τον 3ο αιώνα π.Χ. Η συλλαβική της αρχή δείχνει ότι μια τέτοια γραφή μπορούσε να αποδώσει ελληνικά, αλλά δεν αποτελεί κλειδί αποκρυπτογράφησης της Γραμμικής Α. Η μακρά χρήση της στην Κύπρο δεν αποκαθιστά τη χαμένη γλωσσική συνέχεια των κρητικών επιγραφών.
Συχνές ερωτήσεις για τη Γραμμική Β
Οι απαντήσεις συνοψίζουν βασικά στοιχεία για την αποκρυπτογράφηση, τη γλώσσα και τα σημεία της Γραμμικής Β, καθώς και την κατάσταση της Γραμμικής Α.
Ποιος αποκρυπτογράφησε τη Γραμμική Β;
Τη Γραμμική Β αποκρυπτογράφησε ο Μάικλ Βέντρις, με σημαντική συμβολή του ελληνιστή Τζον Τσάντγουικ. Το 1952 ο Βέντρις ανακοίνωσε ότι οι πινακίδες καταγράφουν ελληνική γλώσσα, βασιζόμενος στη συστηματική σύγκριση των συλλαβικών σημείων και στην εξέταση των επαναλαμβανόμενων συνδυασμών τους. Οι προτεινόμενες αναγνώσεις ελέγχθηκαν πάνω στο περιεχόμενο των πινακίδων, όχι ως μεμονωμένες εικασίες. Το 1953 οι δύο ερευνητές δημοσίευσαν μαζί τη μελέτη «Στοιχεία για ελληνική διάλεκτο στα μυκηναϊκά αρχεία», ενώ το 1956 κυκλοφόρησε το βιβλίο τους «Έγγραφα στη μυκηναϊκή ελληνική».
Τι γλώσσα γράφει η Γραμμική Β;
Η Γραμμική Β γράφει τη μυκηναϊκή ελληνική, μια πρώιμη μορφή της ελληνικής γλώσσας. Η ταυτοποίηση στηρίζεται σε λέξεις και γραμματικούς τύπους που μπορούν να ερμηνευτούν ως ελληνικοί· χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο όρος «ϝάναξ», που συνδέεται με τον άνακτα, δηλαδή τον ηγεμόνα. Οι πινακίδες με αυτή τη γραφή χρονολογούνται κυρίως στον 14ο και τον 13ο αιώνα π.Χ. Η γλώσσα τους αποτελεί, επομένως, άμεση μαρτυρία για μια πολύ πρώιμη φάση της ελληνικής, παρότι η συλλαβική γραφή δεν αποδίδει κάθε φωνητική λεπτομέρεια.
Πόσα σημεία έχει η Γραμμική Β;
Η Γραμμική Β έχει περίπου 87–90 συλλαβικά σημεία, μαζί με ιδεογράμματα που δηλώνουν αντικείμενα ή κατηγορίες αγαθών. Τα περισσότερα συλλαβικά σημεία αποδίδουν ανοικτές συλλαβές, δηλαδή συνδυασμούς συμφώνου και φωνήεντος, όπως «κα» ή «ρο». Αυτό σημαίνει ότι σύμπλεγμα συμφώνων ή τελικό σύμφωνο μιας λέξης δεν αποτυπώνεται πάντοτε ξεχωριστά. Τα ιδεογράμματα λειτουργούν διαφορετικά: συνοδεύουν τις συλλαβικές καταγραφές και βοηθούν να αναγνωριστεί, για παράδειγμα, αν μια εγγραφή αφορά συγκεκριμένο προϊόν ή ζώο.
Έχει αποκρυπτογραφηθεί η Γραμμική Α;
Όχι, η Γραμμική Α δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί. Οι επιγραφές της συνδέονται με άγνωστη, μη ελληνική γλώσσα, επομένως η αναγνώριση ορισμένων ομοιόμορφων σημείων δεν αρκεί για να αποκαλύψει τι λένε τα κείμενα. Η Γραμμική Β προσφέρει αναγνώσιμες ελληνικές λέξεις, αλλά αυτό δεν έχει οδηγήσει σε πλήρη ερμηνεία της Γραμμικής Α. Μέχρι σήμερα, η γλώσσα που καταγράφει η Γραμμική Α παραμένει άγνωστη και το σύστημα δεν θεωρείται αποκρυπτογραφημένο.