Ετυμολογία λέξεων

Τι είναι η ετυμολογία

Η ετυμολογία εξετάζει πώς σχηματίστηκαν οι λέξεις και πώς μεταβλήθηκαν μέσα στον χρόνο. Συνδέει τη μορφή τους με τη σημασία και την ιστορική τους διαδρομή, αξιοποιώντας γλωσσικά τεκμήρια και όχι απλώς ομοιότητες που φαίνονται πειστικές. Η αναζήτηση της προέλευσης μιας λέξης έχει απασχολήσει φιλοσόφους και λεξικογράφους από την αρχαιότητα. Ωστόσο, η συστηματική επιστημονική έρευνα διαμορφώθηκε πολύ αργότερα, όταν η σύγκριση γλωσσών ανέδειξε επαναλαμβανόμενες αντιστοιχίες. Η διάκριση ανάμεσα σε τεκμηριωμένη ερμηνεία και ευφάνταστη εικασία αποτελεί βασικό σημείο της μελέτης.

Η λέξη και η επιστήμη

Η λέξη «ετυμολογία» ανάγεται στα αρχαία ελληνικά στοιχεία «ἔτυμος», δηλαδή «αληθινός» ή «πραγματικός», και «λόγος», με τη σημασία της μελέτης ή της εξήγησης. Στη σύγχρονη γλωσσολογία, ετυμολογία είναι η διερεύνηση της προέλευσης και της ιστορίας μιας λέξης. Δεν περιορίζεται στην αναζήτηση της αρχαιότερης μορφής της: εξετάζει πώς μετασχηματίστηκαν η προφορά, η γραπτή μορφή και η σημασία της σε διαφορετικές περιόδους.

Η μελέτη μιας λέξης λαμβάνει υπόψη περισσότερα από ένα δεδομένα. Οι παλαιότερες καταγεγραμμένες μορφές της, η χρήση της σε κείμενα συγκεκριμένης εποχής και οι σχέσεις της με συγγενείς λέξεις βοηθούν να ανασυντεθεί η ιστορική της πορεία. Η σημασία έχει επίσης ιστορία: μπορεί να διευρυνθεί, να περιοριστεί ή να αποκτήσει νέα χρήση, ενώ η μορφή της λέξης ακολουθεί φωνολογικές και μορφολογικές μεταβολές. Γι’ αυτό η σύνδεση της σημασιολογίας με την ετυμολογία απαιτεί εξέταση της λέξης μέσα στο ιστορικό και γλωσσικό περιβάλλον της.

Η ετυμολογική εξήγηση διαφέρει από τη μαντεία, επειδή δεν αρκεί να μοιάζει μια λέξη με κάποια άλλη ούτε να ταιριάζει μια ερμηνεία στη σημερινή της σημασία. Μια επιφανειακή ομοιότητα μπορεί να είναι συμπτωματική, ενώ η σημασία μιας λέξης μπορεί να έχει αλλάξει τόσο, ώστε να μην αποκαλύπτει από μόνη της την αρχική της χρήση. Η επιστημονική πρόταση χρειάζεται ιστορικές μαρτυρίες και γλωσσικές αντιστοιχίες που εξηγούν τη μορφή και τη σημασία με συνεπή τρόπο.

Επομένως, η ετυμολογία δεν αναζητά μια κρυμμένη «αληθινή» σημασία πίσω από κάθε λέξη. Περιγράφει, με βάση τα διαθέσιμα τεκμήρια, τη διαδρομή της από παλαιότερες μορφές έως τη σημερινή χρήση της.

Από τον Κρατύλο στη σύγχρονη γλωσσολογία

Στον πλατωνικό διάλογο «Κρατύλος», που γράφτηκε τον τέταρτο αιώνα π.Χ., συζητείται αν τα ονόματα συνδέονται με τη φύση των πραγμάτων ή αν καθιερώνονται με συμφωνία. Οι συνομιλητές εξετάζουν λέξεις και προτείνουν ερμηνείες με βάση τους ήχους ή τα μέρη τους. Ορισμένες από αυτές λειτουργούν περισσότερο ως φιλοσοφικά παιχνίδια και ευφάνταστες αναλύσεις παρά ως ιστορικές εξηγήσεις. Ο διάλογος είναι σημαντικός για την ιστορία των ιδεών γύρω από τη γλώσσα, όχι ως σύγχρονο εγχειρίδιο ετυμολογικής απόδειξης.

Αιώνες αργότερα, βυζαντινά λεξικογραφικά έργα συγκέντρωσαν πληροφορίες για λέξεις και παλαιότερες ερμηνείες. Το «Ετυμολογικόν Μέγα», εκτενής συλλογή που συντάχθηκε τον δωδέκατο αιώνα, αξιοποιεί προγενέστερο λεξικογραφικό υλικό και περιλαμβάνει ετυμολογικές προτάσεις διαφορετικής αξιοπιστίας. Πολλές αρχαίες και βυζαντινές εξηγήσεις είναι σύντομες, συνδέουν μια λέξη με κάποια άλλη λόγω ομοιότητας ή προτείνουν ερμηνεία χωρίς να τεκμηριώνουν τα ενδιάμεσα στάδια. Έχουν ιστορική αξία ως μαρτυρίες για τον τρόπο με τον οποίο οι λόγιοι αντιλαμβάνονταν τις λέξεις, αλλά δεν αποτελούν αυτομάτως αποδεδειγμένες προελεύσεις.

Η ερευνητική μέθοδος άλλαξε ριζικά τον δέκατο ένατο αιώνα, με την ανάπτυξη της συγκριτικής ινδοευρωπαϊκής γλωσσολογίας. Οι μελετητές συνέκριναν συστηματικά γλώσσες όπως η ελληνική, η λατινική και η σανσκριτική, αναζητώντας κανονικές αντιστοιχίες στη γραμματική και στους ήχους. Η σύγκριση αυτή επέτρεψε να προταθούν παλαιότερες μορφές για γλώσσες που δεν είχαν καταγραφεί γραπτώς, αρκεί τα συμπεράσματα να στηρίζονταν σε επαναλαμβανόμενα δεδομένα.

Κεντρική αρχή της ιστορικής γλωσσολογίας είναι ότι οι φωνητικές μεταβολές παρουσιάζουν τακτικότητες: ένας ήχος μπορεί να εξελιχθεί με προβλέψιμο τρόπο σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα και σε συγγενείς γλώσσες. Οι ηχητικοί νόμοι δεν σημαίνουν ότι κάθε λέξη μοιάζει με την αναμενόμενη μορφή της χωρίς εξαιρέσεις· η διαλεκτική ποικιλία, οι δανεισμοί και οι αναλογικές αλλαγές χρειάζονται επίσης εξήγηση. Η επιστημονική ετυμολογία διακρίνεται από την εικασία επειδή ελέγχει αν μια πρόταση συμφωνεί με αυτές τις τακτικές αντιστοιχίες και με τις χρονολογημένες μαρτυρίες.

Ετυμολογία λέξεων με παραδείγματα: έννοιες και χαρακτηρισμοί

Η ετυμολογία λέξεων γίνεται πιο κατανοητή όταν εξετάζονται μαζί η μορφή, η αρχική σημασία και οι μεταγενέστερες χρήσεις τους. Οι πέντε λέξεις που ακολουθούν δείχνουν διαφορετικές διαδρομές: από μια σύνθετη αρχαία λέξη έως έναν όρο με αβέβαιη απώτερη προέλευση. Σε ορισμένες περιπτώσεις η σύνδεση με συγγενικές λέξεις είναι ισχυρή, ενώ σε άλλες οι ερευνητές δεν συμφωνούν για την αρχική ρίζα. Η εξέλιξη της σημασίας αποτυπώνει αλλαγές στη χρήση και στις αντιλήψεις κάθε εποχής. Η σύγκριση των παραδειγμάτων βοηθά να διακριθεί η τεκμηριωμένη ετυμολογία από μια πιθανή αλλά μη βέβαιη εξήγηση.

Ελευθερία

Η λέξη «ελευθερία» σχηματίζεται από το «ελεύθερος» και την κατάληξη «-ία», που σχηματίζει αφηρημένα ουσιαστικά. Η άμεση σχέση της με το επίθετο είναι σαφής: ελευθερία είναι η ιδιότητα ή η κατάσταση του ελεύθερου ανθρώπου. Η αρχική σημασία του «ελεύθερος» συνδέεται με την ιδέα του ανθρώπου που ανήκει στον λαό, σε αντιδιαστολή με τον δούλο, ο οποίος βρίσκεται υπό την εξουσία κυρίου. Η διάκριση αυτή αφορά την κοινωνική θέση και όχι απλώς την απουσία περιορισμών.

Για την απώτερη συγγένεια της λέξης, συσχετίζονται συνήθως το ελληνικό «ελεύθερος» και το λατινικό «λίμπερ», που σημαίνει «ελεύθερος». Η σύνδεσή τους θεωρείται πιθανή και ανάγεται σε παλαιότερη ινδοευρωπαϊκή ρίζα, η οποία έχει συνδεθεί με την έννοια του λαού ή της κοινότητας. Η ακριβής ιστορική διαδρομή της ελληνικής λέξης, ωστόσο, δεν είναι εξίσου βέβαιη με τον άμεσο σχηματισμό της από το «ελεύθερος».

Με τον χρόνο, η «ελευθερία» απέκτησε ευρύτερο περιεχόμενο: χρησιμοποιήθηκε για την ανεξαρτησία μιας κοινότητας, την πολιτική αυτοδιάθεση και την προσωπική δυνατότητα επιλογής. Η βασική σημασία της παραμένει δεμένη με την κατάσταση του ελεύθερου, ενώ οι ειδικότερες αποχρώσεις της καθορίζονται από το πλαίσιο. Η ετυμολογία της λέξης είναι βέβαιη ως προς τη σύνδεση «ελεύθερος» και «ελευθερία»· η βαθύτερη συγγένεια με το λατινικό αντίστοιχο είναι αποδεκτή, αλλά δεν εξηγεί με απόλυτη βεβαιότητα κάθε στάδιο της προϊστορίας της.

Ευδαιμονία

Η «ευδαιμονία» προέρχεται από το αρχαίο επίθετο «εὐδαίμων», σύνθεση των στοιχείων «εὖ» και «δαίμων». Το πρώτο σημαίνει «καλά» ή «ευνοϊκά», ενώ το δεύτερο δήλωνε μια θεϊκή δύναμη ή πνευματική παρουσία που επηρέαζε την ανθρώπινη τύχη. Στην αρχική σημασία του, «εὐδαίμων» ήταν εκείνος που είχε ευνοϊκό δαίμονα, δηλαδή ευνοούμενη τύχη και προστασία. Από το επίθετο σχηματίστηκε το ουσιαστικό «ευδαιμονία», που αρχικά δήλωνε την κατάσταση του ανθρώπου ο οποίος ευνοείται από αυτή τη δύναμη.

Η λέξη απέκτησε ιδιαίτερη φιλοσοφική σημασία στα «Ηθικά Νικομάχεια» του Αριστοτέλη. Εκεί η ευδαιμονία δεν περιορίζεται στην καλή τύχη, στην ευχαρίστηση ή στην κατοχή αγαθών. Συνδέεται με το ύψιστο ανθρώπινο αγαθό και με μια ζωή που πραγματώνει τις δυνατότητες του ανθρώπου σύμφωνα με την αρετή. Ο Αριστοτέλης την περιγράφει ως ενέργεια της ψυχής σύμφωνη με την αρετή, μέσα σε μια ολοκληρωμένη ζωή· η διατύπωση αυτή μεταφέρει τη λέξη από το πεδίο της εύνοιας σε εκείνο της ηθικής πράξης.

Η μετατόπιση δεν εξαφάνισε την παλαιότερη σημασία. Στην καθημερινή χρήση, η ευδαιμονία μπορεί να δηλώνει ευτυχία, ευημερία ή συνολικά καλή ζωή, ενώ στη φιλοσοφία παραπέμπει σε πιο απαιτητική έννοια, που περιλαμβάνει τον χαρακτήρα και τη διάρκεια μιας ζωής. Η ανάλυση «εὖ» και «δαίμων» είναι σαφής και η σχέση του «εὐδαίμων» με την «ευδαιμονία» άμεση. Βέβαιη είναι και η αρχική σύνδεση με τον ευνοϊκό δαίμονα· η αριστοτελική χρήση αποτελεί μεταγενέστερη συστηματική ερμηνεία, όχι την αρχική κυριολεκτική σημασία της σύνθεσης.

Αγάπη

Η «αγάπη» συνδέεται μορφολογικά με το αρχαίο ρήμα «ἀγαπάω», το οποίο απαντά ήδη στον Όμηρο. Οι ομηρικοί τύποι του ρήματος δείχνουν ότι η λεκτική οικογένεια ήταν γνωστή στην αρχαία ελληνική, όμως η παρουσία του ρήματος δεν αρκεί για να αποκαλύψει την απώτερη προέλευση του ουσιαστικού. Η ιστορία της λέξης χρειάζεται να εξεταστεί χωριστά από τη σημερινή συναισθηματική σημασία της: η ομοιότητα μορφής ανάμεσα σε συγγενικούς τύπους δεν τεκμηριώνει από μόνη της μια συγκεκριμένη αρχική ρίζα.

Το ουσιαστικό «ἀγάπη» δεν έχει την ίδια συχνότητα σε όλα τα στάδια της ελληνικής. Η χρήση του γίνεται ιδιαίτερα συχνή στους ελληνικούς βιβλικούς λόγους, τόσο στη Μετάφραση των Εβδομήκοντα όσο και στην Καινή Διαθήκη. Σε αυτά τα κείμενα δηλώνει αγάπη και στοργή, ενώ μπορεί να αποκτά και θρησκευτική ή ηθική διάσταση ανάλογα με τα συμφραζόμενα. Η συχνότητά του στη βιβλική γραμματεία συνέβαλε καθοριστικά στην καθιέρωσή του ως βασικού ουσιαστικού για την αγάπη στη μεταγενέστερη ελληνική.

Η χρήση του ρήματος «ἀγαπάω» στον Όμηρο, επομένως, δεν πρέπει να συγχέεται με την ιστορία και τη διάδοση του ουσιαστικού «ἀγάπη». Πρόκειται για στοιχεία που φωτίζουν διαφορετικές όψεις της λεξιλογικής εξέλιξης: το ένα αφορά την παλαιά μαρτυρία ενός ρήματος και το άλλο την αυξημένη παρουσία ενός ουσιαστικού σε συγκεκριμένα γραμματειακά περιβάλλοντα. Οι ετυμολόγοι Ρόμπερτ Μπέικες και Πιερ Σαντρέν θεωρούν άγνωστη την προέλευση της λέξης. Δεν είναι, συνεπώς, τεκμηριωμένο να αποδίδεται σε συγκεκριμένη ρίζα ή να παρουσιάζεται κάποια εικασία ως βέβαιη ετυμολογία.

Αλαζονεία

Η «αλαζονεία» σχηματίζεται από το «αλαζών» και την κατάληξη «-εία», η οποία δηλώνει ιδιότητα ή κατάσταση. Στην αρχαία ελληνική, ο «ἀλαζών» ήταν ο άνθρωπος που περιφερόταν και κομπάζοντας παρουσίαζε τον εαυτό του ως σπουδαιότερο από όσο ήταν. Από αυτή τη σημασία προέκυψε η σύνδεση της λέξης με την επίδειξη, τον ψευδή ισχυρισμό και την υπερβολική αυτοπροβολή. Η σημερινή «αλαζονεία» δηλώνει κυρίως την υπεροπτική συμπεριφορά και την πεποίθηση ότι κάποιος υπερέχει των άλλων.

Μια παραδοσιακή ετυμολογική εξήγηση συνδέει το «αλαζών» με το «ἄλη», λέξη που σημαίνει περιπλάνηση. Η σύνδεση επιχειρεί να εξηγήσει τον αλαζόνα ως περιπλανώμενο άνθρωπο, ο οποίος διακινεί υπερβολικές ιστορίες ή καυχιέται για ανύπαρκτα κατορθώματα. Η ερμηνεία αυτή είναι εύλογη ως σύνδεση σημασίας, αλλά δεν αποτελεί βεβαιωμένη παραγωγή. Η ομοιότητα ή η θεματική συνάφεια δύο λέξεων δεν αρκεί από μόνη της για να αποδείξει κοινή ετυμολογική καταγωγή.

Η άμεση σχέση ανάμεσα στο «αλαζών» και στην «αλαζονεία» είναι σταθερή και εξηγεί τον σχηματισμό του νεότερου ουσιαστικού. Η αβεβαιότητα αφορά την απώτερη προέλευση του «αλαζών» και ειδικότερα την υποτιθέμενη σύνδεσή του με την περιπλάνηση. Στη σημασιολογική εξέλιξη, η εικόνα του περιφερόμενου καυχησιάρη συνδέθηκε με τον άνθρωπο που υπερβάλλει για τον εαυτό του· η σύγχρονη χρήση επικεντρώνεται στην υπεροψία, χωρίς να απαιτείται κυριολεκτική περιπλάνηση.

Γλίσχρος

Η λέξη «γλίσχρος» έχει περάσει από διαδοχικές σημασιολογικές μεταβολές. Σε παλαιότερη χρήση σήμαινε «κολλώδης» ή «προσολλητικός», δηλαδή κάτι που προσκολλάται και δύσκολα απομακρύνεται. Από αυτή την εικόνα αναπτύχθηκαν σημασίες που αφορούσαν τον άνθρωπο που κρατά υπερβολικά τα χρήματά του, δηλαδή τον τσιγκούνη, καθώς και κάτι μικρό ή λιγοστό. Η σημερινή χρήση επικεντρώνεται κυρίως στο «λίγος» και «πενιχρός», όπως σε μια γλίσχρη προσφορά ή σε γλίσχρα μέσα.

Η μεταβολή από το «κολλώδης» στο «τσιγκούνης» και κατόπιν στο «πενιχρός» είναι σημασιολογική: η λέξη δεν απέκτησε απλώς νέα μορφή, αλλά μετακινήθηκε σε διαφορετικές χρήσεις. Στην περίπτωση του τσιγκούνη, η προσκόλληση μπορεί να περιγράφει μεταφορικά την απροθυμία αποχωρισμού χρημάτων· στη σημερινή σημασία, το βάρος βρίσκεται στην ανεπάρκεια της ποσότητας ή της αξίας. Οι επιμέρους σημασίες καταγράφουν διαφορετικά στάδια και δεν χρειάζεται να χρησιμοποιούνται όλες με τον ίδιο τρόπο στη σύγχρονη ελληνική.

Η ιστορία των σημασιών είναι πιο σαφής από την απώτερη καταγωγή της λέξης. Η περαιτέρω ετυμολογική προέλευση του «γλίσχρος» παραμένει αβέβαιη, γι’ αυτό δεν είναι ασφαλές να αποδοθεί σε συγκεκριμένη ρίζα χωρίς ισχυρή τεκμηρίωση. Βέβαιη είναι η καταγραφή της παλαιότερης σημασίας και η μεταγενέστερη χρήση της λέξης για τον τσιγκούνη και το λιγοστό· λιγότερο βέβαιη είναι η εξήγηση του αρχικού σχηματισμού της.

Πίνακας: ρίζα, αρχική σημασία, βεβαιότητα

Οι πέντε λέξεις διαφέρουν ως προς το πόσο καθαρά αναλύονται τα συστατικά τους και ως προς τη βεβαιότητα της απώτερης ετυμολογίας. Ο πίνακας ξεχωρίζει τον άμεσο σχηματισμό από τις βαθύτερες, ενίοτε αβέβαιες, συνδέσεις.

Σύγκριση ρίζας, αρχικής σημασίας και εξέλιξης πέντε ελληνικών λέξεων

Λέξη	Ρίζα ή μέρη	Αρχική σημασία	Εξέλιξη σημασίας	Βεβαιότητα
Ελευθερία	Ελεύθερος + -ία· πιθανή συγγένεια με το λατινικό «λίμπερ»	Κατάσταση του ελεύθερου, σε κοινωνική αντίθεση προς τον δούλο	Ανεξαρτησία κοινότητας, πολιτική και προσωπική ελευθερία	Βέβαιος ο σχηματισμός από το «ελεύθερος»· πιθανή η βαθύτερη συγγένεια
Ευδαιμονία	«εὖ» + «δαίμων»· από το «εὐδαίμων»	Κατάσταση εκείνου που έχει ευνοϊκό δαίμονα	Από την εύνοια της τύχης στη φιλοσοφική έννοια της καλής ζωής	Βέβαια η σύνθεση και η άμεση παραγωγή από το «εὐδαίμων»
Αγάπη	Συνδέεται με το αρχαίο ρήμα «ἀγαπάω»	Η απώτερη αρχική σημασία δεν προσδιορίζεται με βεβαιότητα	Ιδιαίτερα συχνό ουσιαστικό στη Μετάφραση των Εβδομήκοντα και στην Καινή Διαθήκη	Άγνωστη προέλευση, σύμφωνα με τους Μπέικες και Σαντρέν
Αλαζονεία	«Αλαζών» + -εία· παραδοσιακή σύνδεση με το «ἄλη»	Ο «ἀλαζών» είναι περιπλανώμενος και κομπάζων	Από την καυχησιολογία στην υπεροπτική συμπεριφορά	Βέβαιος ο σχηματισμός από το «αλαζών»· αβέβαιη η σύνδεση με την περιπλάνηση
Γλίσχρος	Η απώτερη ρίζα δεν είναι βέβαιη	«Κολλώδης» ή «προσολλητικός»	«Τσιγκούνης» και «λιγοστός»· σήμερα κυρίως «λίγος, πενιχρός»	Καταγράφονται οι σημασιολογικές μεταβολές· αβέβαιη η περαιτέρω προέλευση

Η σαφέστερη σύνθεση είναι εκείνη της «ευδαιμονίας», ενώ στην «αγάπη» και στον «γλίσχρο» η απώτερη καταγωγή παραμένει άγνωστη ή αβέβαιη. Για την «αλαζονεία», η σχέση με το «αλαζών» είναι άμεση, αλλά η σύνδεση με την περιπλάνηση δεν έχει την ίδια βεβαιότητα.

Πού θα βρείτε αξιόπιστες ετυμολογίες

Η τεκμηριωμένη αναζήτηση της προέλευσης μιας λέξης ξεκινά από λεξικά που δηλώνουν το γλωσσικό και ιστορικό εύρος τους. Άλλα έργα εξετάζουν κυρίως τη σύγχρονη ελληνική, ενώ άλλα εστιάζουν στην αρχαία γλώσσα και στις παλαιότερες ρίζες της. Η σύγκριση δύο ή περισσότερων έγκυρων πηγών βοηθά να ξεχωρίσετε τα τεκμηριωμένα στοιχεία από τις προτεινόμενες ερμηνείες. Για μια ετυμολογία που συναντάτε στο διαδίκτυο, ελέγξτε τόσο την παρουσία της σε λεξικό όσο και τη συμβατότητά της με τις παλαιότερες σημασίες και μαρτυρίες.

Ετυμολογικά λεξικά

Για λέξεις της σημερινής ελληνικής, βασικό σημείο αναφοράς είναι το Ετυμολογικό λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας: Ιστορία των λέξεων του Γεωργίου Μπαμπινιώτη, που εκδόθηκε το 2009. Παρουσιάζει την ιστορική διαδρομή λέξεων της νεοελληνικής και συνδέει τη σημερινή μορφή τους με παλαιότερες φάσεις και γλώσσες. Είναι χρήσιμο όταν ζητούμε πληροφορίες για σύγχρονο λήμμα, αλλά και όταν θέλουμε να δούμε πώς μεταβλήθηκαν η σημασία και η χρήση του στον χρόνο.

Το Ετυμολογικό λεξικό της κοινής νεοελληνικής του Νικολάου Ανδριώτη, έκδοση του 1967, εστιάζει στο κοινό νεοελληνικό λεξιλόγιο. Καταγράφει ετυμολογικές προτάσεις για λέξεις της κοινής γλώσσας και αποτελεί χρήσιμο συμπληρωματικό έργο για τη νεοελληνική. Η σύγκρισή του με νεότερες καταγραφές μπορεί να δείξει αν μια εξήγηση διατηρήθηκε ή αν η έρευνα έχει προτείνει διαφορετική ανάλυση.

Για την αρχαία ελληνική, το δίτομο έργο του Ρόμπερτ Μπέικες, Ετυμολογικό λεξικό της ελληνικής, εκδόθηκε το 2010. Εξετάζει την αρχαία ελληνική και διερευνά τις πιθανές ινδοευρωπαϊκές ρίζες και συγγένειες των λέξεων. Δεν είναι λεξικό ειδικά της σύγχρονης ελληνικής· προσφέρει όμως ευρύτερη ιστορική βάση για λέξεις με αρχαίες μαρτυρίες.

Το τετράτομο έργο του Πιέρ Σαντρέν, Ετυμολογικό λεξικό της ελληνικής γλώσσας: ιστορία των λέξεων, δημοσιεύτηκε από το 1968 έως το 1980 και είναι γαλλόγλωσσο. Επικεντρώνεται στην ιστορία του αρχαίου ελληνικού λεξιλογίου, εξετάζοντας τύπους, σημασίες και προτεινόμενες γλωσσικές συγγένειες. Η εκτεταμένη ιστορική του κάλυψη το καθιστά ιδιαίτερα χρήσιμο για αρχαίες λέξεις, όχι όμως αυτόματα επαρκές για τη χρήση τους στη νέα ελληνική.

Το Λεξικό της κοινής νεοελληνικής, που εκδόθηκε το 1998 από το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, περιγράφει κυρίως τη σύγχρονη κοινή γλώσσα. Δεν είναι αμιγώς ετυμολογικό έργο, αλλά τα λήμματά του παρέχουν χρήσιμα στοιχεία για τη σημερινή σημασία και χρήση, ώστε να συμπληρώνουν την ιστορική έρευνα. Επιλέξτε κάθε φορά το λεξικό ανάλογα με την περίοδο που εξετάζετε και διασταυρώστε τις ετυμολογικές προτάσεις σε έργα με διαφορετικό εύρος.

Πώς να ελέγχετε μια ετυμολογία

Μια ανάρτηση ή ένα διαδικτυακό ευρετήριο μπορεί να αποτελέσει αφετηρία, όχι απόδειξη. Χρησιμοποιήστε τον ακόλουθο έλεγχο για να αξιολογήσετε αν μια εξήγηση στηρίζεται σε λεξικογραφικά και ιστορικά δεδομένα.

1. Αναζητήστε το λήμμα σε αξιόπιστο ετυμολογικό λεξικό και σημειώστε συγγραφέα, έκδοση και ακριβή διατύπωση της εξήγησης, αντί να βασιστείτε σε ανώνυμη αναδημοσίευση.
2. Ελέγξτε αν άλλα εξειδικευμένα λεξικά συμφωνούν ή καταγράφουν ανταγωνιστικές προτάσεις· η διαφωνία πρέπει να αποδίδεται στις πηγές και όχι να αποσιωπάται.
3. Συγκρίνετε τη σημερινή σημασία με τις παλαιότερες σημασίες που δίνουν τα λεξικά και τα κείμενα, ώστε η προτεινόμενη εξέλιξη να μην προϋποθέτει ατεκμηρίωτο άλμα.
4. Εξετάστε αν ο παλαιότερος τύπος μαρτυρείται σε αρχαία κείμενα ή σε άλλες χρονολογημένες πηγές· ζητήστε συγκεκριμένη παραπομπή και όχι απλή επίκληση της αρχαιότητας.
5. Ελέγξτε αν οι αλλαγές στη μορφή της λέξης και οι προτεινόμενες γλωσσικές συγγένειες τεκμηριώνονται από την ιστορική γλωσσολογία και όχι μόνο από ομοιότητα ήχου.

Αν λείπουν παραπομπές, αν αγνοούνται γνωστές εναλλακτικές ή αν η εξήγηση στηρίζεται μόνο σε εντυπωσιακή ομοιότητα, μην τη θεωρείτε επιβεβαιωμένη. Χρειάζεται ιδιαίτερη επιφύλαξη απέναντι σε ιογενείς ετυμολογίες που κυκλοφορούν χωρίς λεξικογραφική τεκμηρίωση.